合同变换法

已知二次型 f=xTAxf = x^T A x,求变换 x=Pyx=Py,使得二次型化为标准型 f=yTΛyf=y^T \Lambda y,且 PTAP=ΛP^T A P = \Lambda。该过程的实质是一次合同变换,即

[A,E]A,E作初等行变换,对A作相应的初等列变换[Λ,PT][A,E] \xrightarrow{对A,E作初等行变换,对A作相应的初等列变换} [\Lambda, P^T]

具体的操作看下面几个例子。

一、实对称矩阵 A 对角元素均不为零

【例 1】将二次型 f(x1,x2,x3)=x12+5x22+5x32+2x1x24x1x3f(x_1, x_2, x_3) = x_1^2 + 5x_2^2 + 5x_3^2 + 2x_1x_2 - 4x_1x_3 化为标准型。

【解】由合同变换得

[112100150010205001]r2r1[112100042110205001]c2c1[102100042110225001]r3+2r1[102100042110021201]c3+2c1[100100042110021201]()r312r2[10010004211000052121]c312c2[10010004011000052121]\begin{aligned} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 1 & -2 & 1 & 0 & 0 \\ 1 & 5 & 0 & 0 & 1 & 0 \\ -2 & 0 & 5 & 0 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_2-r_1} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 1 & -2 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 4 & 2 & -1 & 1 & 0 \\ -2 & 0 & 5 & 0 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_2-c_1} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & -2 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 4 & 2 & -1 & 1 & 0 \\ -2 & 2 & 5 & 0 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_3+2r_1} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & -2 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 4 & 2 & -1 & 1 & 0 \\ 0 & 2 & 1 & 2 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_3+2c_1} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 4 & 2 & -1 & 1 & 0 \\ 0 & 2 & 1 & 2 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{(*)r_3-\frac{1}{2}r_2} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 4 & 2 & -1 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & \frac{5}{2} & -\frac{1}{2} & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_3-\frac{1}{2}c_2} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 4 & 0 & -1 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & \frac{5}{2} & -\frac{1}{2} & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \end{aligned}

所以标准型为 y12+4y22y_1^2 + 4y_2^2,所作变换矩阵为 P=[11520112001]P = \left[ \begin{matrix} 1 & -1 & \frac{5}{2} \\ 0 & 1 & -\frac{1}{2} \\ 0 & 0 & 1 \\ \end{matrix} \right],使 x=Pyx=Py

若要求规范型,需对上述继续作合同变换,将 Λ\Lambda 上的对角元素 aa 化为 1-11100,为此需作一次初等倍乘行变换(rn/ar_n / \sqrt{a}),再对应作一次初等倍乘列变换(cn/ac_n / \sqrt{a})。

r2/4[1001000201212000052121]c2/4[1001000101212000052121]\begin{aligned} & \xrightarrow{r_2 / \sqrt{4}} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 2 & 0 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & 0 \\ 0 & 0 & 0 & \frac{5}{2} & -\frac{1}{2} & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_2 / \sqrt{4}} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & 0 \\ 0 & 0 & 0 & \frac{5}{2} & -\frac{1}{2} & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \end{aligned}

所以规范型为 z12+z22z_1^2 + z_2^2,所作变换矩阵为 Q=[1125201212001]Q = \left[ \begin{matrix} 1 & -\frac{1}{2} & \frac{5}{2} \\ 0 & \frac{1}{2} & -\frac{1}{2} \\ 0 & 0 & 1 \\ \end{matrix} \right],使 x=Qzx=Qz

需要注意的是,合同变换的实质仍是配方,但配方法只是用了某种坐标变换,得到标准型的系数,不一定是特征值(不要以为使用该方法得到的 Λ\Lambda 就是特征值!Λ\Lambda 只能指示正、负和零特征值的个数,即正、负惯性指数一定是唯一的)。只有进行正交变换得到的系数才是特征值。

由此可知,二次型的标准型并不唯一,但是规范型唯一!如对(*)处还可作如下合同变换

()r3r2[100100021201042110]c3c2[100100012201024110]r32r2[100100012201000512]c32c2[100100010201000512]\begin{aligned} \xrightarrow{(*)r_3 \leftrightarrow r_2} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 2 & 1 & 2 & 0 & 1 \\ 0 & 4 & 2 & -1 & 1 & 0 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_3 \leftrightarrow c_2} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 2 & 2 & 0 & 1 \\ 0 & 2 & 4 & -1 & 1 & 0 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_3-2r_2} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 2 & 2 & 0 & 1 \\ 0 & 0 & 0 & -5 & 1 & -2 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_3-2c_2} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & 1 & 0 & 2 & 0 & 1 \\ 0 & 0 & 0 & -5 & 1 & -2 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \end{aligned}

所以标准型为 y12+y22y_1^2 + y_2^2,所作变换矩阵为 P=[125001012]P = \left[ \begin{matrix} 1 & 2 & -5 \\ 0 & 0 & 1 \\ 0 & 1 & -2 \\ \end{matrix} \right],使 x=Pyx=Py

【例 2】(2014 年数二第 14 题)设二次型 f(x1,x2,x3)=x12x22+2ax1x2+4x2x3f(x_1, x_2, x_3) = x_1^2 - x_2^2 + 2ax_1x_2 + 4x_2x_3 的负惯性指数为 11,求 aa 的取值范围。

【解】本题可使用配方法,但对于填空题来说比较麻烦。不妨采用合同变换法迅速解决本题。

[10a100012010a20001]r3ar1[10a10001201002a21a01]c3ac1[10010001201002a21a01]r3+2r2[100100012010004a21a21]c3+2c2[100100010010004a21a21]\begin{aligned} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & a & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -1 & 2 & 0 & 1 & 0 \\ a & 2 & 0 & 0 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_3-ar_1} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & a & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -1 & 2 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 2 & -a^2 & 1-a & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_3-ac_1} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -1 & 2 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 2 & -a^2 & 1-a & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_3+2r_2} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -1 & 2 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 4-a^2 & 1-a & 2 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_3+2c_2} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ 0 & -1 & 0 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & 0 & 4-a^2 & 1-a & 2 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \end{aligned}

因为负惯性指数为 11,所以 4a204-a^2 \geq 0,解得 2a2-2 \leq a \leq 2

二、实对称矩阵 A 对角元素有零

当发现二次型所对应的实对称矩阵 AA 上的对角元素为 0 时,需要先想办法将对角线上的元素变成不为 0 的数,具体看下例。

【例 3】将二次型 f(x1,x2,x3)=2x1x2+2x1x3+2x2x3f(x_1, x_2, x_3) = 2x_1x_2 + 2x_1x_3 + 2x_2x_3 化为标准型。

【解】发现对角线上第一个元素为 0,为使其不为 0,可将第二行加到第一行上,相应的就要作一次列变换,将第二列加到第一列上。对角线上其他位置为 0 的元素也是类似的处理方法。

[011100101010110001]r1+r2[112110101010110001]c1+c2[212110101010210001]r212r1[212110012012120210001]c212c1[202110012012120200001]r3r1[202110012012120002111]c3c1[200110012012120002111]\begin{aligned} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 1 & 1 & 0 & 0 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_1+r_2} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 1 & 2 & 1 & 1 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 1 & 1 & 0 & 0 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_1+c_2} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 2 & 1 & 2 & 1 & 1 & 0 \\ 1 & 0 & 1 & 0 & 1 & 0 \\ 2 & 1 & 0 & 0 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_2-\frac{1}{2}r_1} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 2 & 1 & 2 & 1 & 1 & 0 \\ 0 & -\frac{1}{2} & 0 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & 0 \\ 2 & 1 & 0 & 0 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_2-\frac{1}{2}c_1} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 2 & 0 & 2 & 1 & 1 & 0 \\ 0 & -\frac{1}{2} & 0 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & 0 \\ 2 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_3-r_1} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 2 & 0 & 2 & 1 & 1 & 0 \\ 0 & -\frac{1}{2} & 0 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & 0 \\ 0 & 0 & -2 & -1 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_3-c_1} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 2 & 0 & 0 & 1 & 1 & 0 \\ 0 & -\frac{1}{2} & 0 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & 0 \\ 0 & 0 & -2 & -1 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \end{aligned}

所以标准型为 2y1212y222y322y_1^2 -\frac{1}{2} y_2^2 -2y_3^2,所作变换矩阵为 P=[11211121001]P = \left[ \begin{matrix} 1 & -\frac{1}{2} & -1 \\ 1 & \frac{1}{2} & -1 \\ 0 & 0 & 1 \\ \end{matrix} \right],使 x=Pyx=Py

若要求规范型,则继续进行变换

r1/2[20012120012012120002111]c1/2[10012120012012120002111]r2/12[10012120012012120002111]c2/12[1001212001012120002111]r3/2[1001212001012120002121212]c3/2[1001212001012120001121212]\begin{aligned} & \xrightarrow{r_1/\sqrt{2}} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} \sqrt{2} & 0 & 0 & \frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & -\frac{1}{2} & 0 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & 0 \\ 0 & 0 & -2 & -1 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_1/\sqrt{2}} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & \frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & -\frac{1}{2} & 0 & -\frac{1}{2} & \frac{1}{2} & 0 \\ 0 & 0 & -2 & -1 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ & \xrightarrow{r_2/\frac{1}{\sqrt{2}}} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & \frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & -\frac{1}{\sqrt{2}} & 0 & -\frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & 0 & -2 & -1 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_2/\frac{1}{\sqrt{2}}} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & \frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & -1 & 0 & -\frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & 0 & -2 & -1 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ & \xrightarrow{r_3/\sqrt{2}} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & \frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & -1 & 0 & -\frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & 0 & -\sqrt{2} & -\frac{1}{\sqrt{2}} & -\frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_3/\sqrt{2}} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{ccc | ccc} 1 & 0 & 0 & \frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & -1 & 0 & -\frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & 0 & -1 & -\frac{1}{\sqrt{2}} & -\frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} \\ \end{array} \end{matrix} \right] \end{aligned}

所以规范型为 z12z22z32z_1^2 -z_2^2-z_3^2,所作变换矩阵为 Q=[1212121212120012]Q = \left[ \begin{matrix} \frac{1}{\sqrt{2}} & -\frac{1}{\sqrt{2}} & -\frac{1}{\sqrt{2}} \\ \frac{1}{\sqrt{2}} & \frac{1}{\sqrt{2}} & -\frac{1}{\sqrt{2}} \\ 0 & 0 & \frac{1}{\sqrt{2}} \\ \end{matrix} \right],使 x=Qzx=Qz

三、实战一道题

【例 4】(2021年数一张宇八套卷卷一第21题)已知实对称矩阵 A=[222a]A = \left[ \begin{matrix} 2 & 2 \\ 2 & a \end{matrix}\right]B=[4331]B = \left[ \begin{matrix} 4 & 3 \\ 3 & 1 \end{matrix}\right],其中 aa 为正整数,求可逆矩阵 CC,使得 CTAC=BC^TAC=B

【解】由于 AA 有未知参数,先对 BB 进行合同变换。

[43103101]r234r1[4310054341]c234c1[4010054341]r1/2[20120054341]c1/2[10120054341]r2/52[1012005232525]c2/52[101200132525]\begin{aligned} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 4 & 3 & 1 & 0 \\ 3 & 1 & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_2 - \frac{3}{4}r_1} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 4 & 3 & 1 & 0 \\ 0 & -\frac{5}{4} & -\frac{3}{4} & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_2 - \frac{3}{4}c_1} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 4 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & -\frac{5}{4} & -\frac{3}{4} & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_1/2} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 2 & 0 & \frac{1}{2} & 0 \\ 0 & -\frac{5}{4} & -\frac{3}{4} & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_1/2} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 1 & 0 & \frac{1}{2} & 0 \\ 0 & -\frac{5}{4} & -\frac{3}{4} & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_2/\frac{\sqrt{5}}{2}} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 1 & 0 & \frac{1}{2} & 0 \\ 0 & -\frac{\sqrt{5}}{2} & -\frac{3}{2\sqrt{5}} & \frac{2}{\sqrt{5}} \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_2/\frac{\sqrt{5}}{2}} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 1 & 0 & \frac{1}{2} & 0 \\ 0 & -1 & -\frac{3}{2\sqrt{5}} & \frac{2}{\sqrt{5}} \\ \end{array} \end{matrix} \right] \end{aligned}

由此可知 BB 的正、负惯性指数均为 1,变换矩阵为 C2=[12325025]C_2 = \left[ \begin{matrix} \frac{1}{2} & -\frac{3}{2\sqrt{5}} \\ 0 & \frac{2}{\sqrt{5}} \\ \end{matrix} \right],使得 C2TBC2=[1001]C_2^TBC_2 = \left[ \begin{matrix} 1 & 0 \\ 0 & -1 \\ \end{matrix} \right]。下面来对 AA 进行合同变换。

[22102a01]r2r1[22100a211]c2c1[20100a211]\begin{aligned} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 2 & 2 & 1 & 0 \\ 2 & a & 0 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_2 - r_1} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 2 & 2 & 1 & 0 \\ 0 & a-2 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_2 - c_1} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 2 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & a-2 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \end{aligned}

由于 CTAC=BC^TAC=B,即 AABB 合同,所以两者的正、负惯性指数相等,于是有 a2<0a-2<0,又因为 aa 为正整数,所以 a=1a=1。继续对 AA 进行合同变换得

[20100111]r1/2[201200111]c1/2[101200111]\begin{aligned} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 2 & 0 & 1 & 0 \\ 0 & -1 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \\ \xrightarrow{r_1 / \sqrt{2}} & \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} \sqrt{2} & 0 & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & -1 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \xrightarrow{c_1 / \sqrt{2}} \left[ \begin{matrix} \begin{array}{cc | cc} 1 & 0 & \frac{1}{\sqrt{2}} & 0 \\ 0 & -1 & -1 & 1 \\ \end{array} \end{matrix} \right] \end{aligned}

由此可知变换矩阵为 C1=[12101]C_1 = \left[ \begin{matrix} \frac{1}{\sqrt{2}} & -1 \\ 0 & 1 \\ \end{matrix} \right],使得 C1TAC1=[1001]C_1^TAC_1 = \left[ \begin{matrix} 1 & 0 \\ 0 & -1 \\ \end{matrix} \right]

因此有 C1TAC1=C2TBC2C_1^TAC_1 = C_2^TBC_2,即 (C1C21)TA(C1C21)=B(C_1C_2^{-1})^TA(C_1C_2^{-1}) = B,因此所求矩阵为

C=C1C21=[12101][232052]=[232254052]C = C_1C_2^{-1} = \left[ \begin{matrix} \frac{1}{\sqrt{2}} & -1 \\ 0 & 1 \\ \end{matrix} \right] \left[ \begin{matrix} 2 & \frac{3}{2} \\ 0 & \frac{\sqrt{5}}{2} \\ \end{matrix} \right] = \left[ \begin{matrix} \sqrt{2} & \frac{3\sqrt{2}-2\sqrt{5}}{4} \\ 0 & \frac{\sqrt{5}}{2} \\ \end{matrix} \right]